İş Kazasından Sonra Ne Yapmalı? İş Kazası Sonrası Yapılması Gerekenler
İş kazaları, çalışanların yaralanmasına, geçici veya sürekli iş göremez hale gelmesine ve bazı durumlarda ölümle sonuçlanabilen ciddi olaylardır. Ancak iş kazası meydana geldikten sonra yapılması gerekenler yalnızca yaralı çalışana müdahale etmekle sınırlı değildir. Kazanın ardından doğru ve zamanında yapılan işlemler hem çalışanın sağlığının korunması hem de işverenin yasal yükümlülüklerini yerine getirmesi açısından büyük önem taşır.
Peki iş kazasından sonra ne yapmalı? İş kazası meydana geldiğinde öncelikle olayın neden olduğu tehlike kontrol altına alınmalı, gerekli ilk yardım ve acil müdahale yapılmalı, gerekiyorsa sağlık kuruluşuna sevk sağlanmalı, olay işverene ve ilgili kişilere bildirilmelidir. Sonrasında iş kazası kayıt altına alınmalı, gerekli bildirimler yapılmalı ve kazanın nedenleri araştırılarak benzer kazaların tekrar yaşanmaması için düzeltici ve önleyici faaliyetler gerçekleştirilmelidir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın iş sağlığı ve güvenliği kaynaklarında da işverenin; iş kazalarının önlenmesi, ilk yardım ve acil tedavi hizmetlerinin yürütülmesi, kazaların kayıt ve bildirimlerinin yapılması gibi yükümlülükleri bulunduğu belirtilmektedir.
İş Kazasından Sonra İlk Olarak Ne Yapılmalı?
İş kazasından hemen sonra yapılacak ilk işlem, kazazedenin ve olay yerindeki diğer çalışanların güvenliğini sağlamaktır.
Çalışmaya devam edilmesi veya tehlikeli alanın kontrolsüz şekilde bırakılması, ikinci bir kazaya neden olabilir. Bu nedenle öncelikle mevcut tehlike mümkün olduğunca kontrol altına alınmalıdır.
İş kazasından sonra genel olarak şu sıra izlenebilir:
- Olay yerindeki mevcut tehlikeyi kontrol altına almak
- Yaralı çalışana uygun ilk yardımı sağlamak
- Gerekiyorsa 112 Acil Çağrı Merkezi üzerinden sağlık ekiplerini çağırmak
- Yaralıyı uygun sağlık kuruluşuna ulaştırmak
- İşvereni ve ilgili İSG profesyonellerini bilgilendirmek
- Olay yerini mümkün olduğunca korumak
- Tanıkları ve olayla ilgili bilgileri kayıt altına almak
- İş kazasını kayıt altına almak
- Yasal bildirimleri süresi içerisinde yapmak
- Kazanın nedenlerini araştırmak
- Risk değerlendirmesini ve alınan önlemleri gözden geçirmek
- Benzer kazaların tekrarını önleyecek tedbirleri uygulamak
ÇSGB’nin iş kazaları ve olayların araştırılmasıyla ilgili güncel rehberinde de olumsuz bir olay sonrasında acil müdahale yapılması, alanın güvenli hale getirilmesi, olay yerinin korunması, ilgili kişilerin ve tanıkların bilgilerinin kaydedilmesi ve olayın yetkili kişilere bildirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.
1. Öncelikle Olay Yeri Güvenli Hale Getirilmelidir
İş kazasından sonra ilk hedef kazazedenin ve diğer çalışanların güvenliğidir.
Örneğin;
- Elektrik çarpması meydana geldiyse enerji kaynağı güvenli şekilde kesilmeden kazazedeye doğrudan müdahale edilmemelidir.
- Makine kazasında makine güvenli hale getirilmeden kazazedeye müdahale edilmemelidir.
- Kimyasal madde dökülmesi varsa çalışanların tehlikeli bölgeden uzaklaştırılması gerekir.
- Yangın veya patlama riski varsa olay yerine kontrolsüz şekilde girilmemelidir.
- Yüksekte çalışma sırasında meydana gelen kazalarda düşme ve ikinci bir düşme riski değerlendirilmelidir.
Buradaki temel amaç, ilk kazanın ardından ikinci bir kazanın meydana gelmesini önlemektir.
2. Yaralı Çalışana İlk Yardım Yapılmalıdır
İş kazalarında ilkyardım, profesyonel sağlık ekipleri olay yerine ulaşıncaya kadar hayati önem taşıyabilir.
ÇSGB’nin çalışma hayatında ilk yardım konusunda hazırladığı kaynakta, kazalarda zamanında ve doğru şekilde yapılan ilk yardımın ölüm ve sakatlık risklerinin azaltılması açısından önemli olduğu belirtilmektedir. Aynı kaynakta yanlış veya bilinçsiz müdahalelerin ise kazazedeye zarar verebileceği vurgulanmaktadır.
Bu nedenle ilk yardım yalnızca gerekli eğitimleri almış kişiler tarafından, bilinen ilk yardım kurallarına uygun şekilde uygulanmalıdır.
Ciddi yaralanmalarda vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır.
3. Kazazedenin Sağlık Kuruluşuna Sevki Sağlanmalıdır
İş kazası sonucunda yaralanma meydana gelmişse çalışanın sağlık durumunun değerlendirilmesi gerekir.
Yaralanmanın küçük olduğu düşünülse bile bazı durumlarda belirtiler daha sonra ortaya çıkabilir. Özellikle;
- Baş bölgesine alınan darbeler,
- Yüksekten düşmeler,
- Elektrik çarpmaları,
- Kimyasal madde maruziyetleri,
- Ezilme ve sıkışma olayları,
- Kesikler,
- Kırık ve çıkık şüphesi,
- Bilinç kaybı,
- Solunum güçlüğü
gibi durumlarda sağlık değerlendirmesi büyük önem taşır.
Çalışanın sağlık kuruluşuna sevki sırasında olayın iş kazası olduğu bilgisi de ilgili sağlık personeline aktarılmalıdır.
4. İş Kazası İşverene Bildirilmelidir
İş kazası meydana geldiğinde olayın işverene veya işveren tarafından belirlenen yetkili kişilere gecikmeden bildirilmesi gerekir.
İşyerindeki iç prosedürlere göre iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, işveren vekili, vardiya amiri veya ilgili yöneticiler de bilgilendirilmelidir.
ÇSGB, işverenin iş kazalarının kayıt ve bildirimini yapmakla yükümlü olduğunu belirtmektedir.
5. Olay Yeri Mümkün Olduğunca Korunmalıdır
İş kazasından sonra önemli aşamalardan biri de olay yerinin korunmasıdır.
Kazanın meydana geldiği alanın hemen değiştirilmesi, kullanılan ekipmanların yerlerinin değiştirilmesi veya olayla ilgili delillerin ortadan kaldırılması kazanın nedenlerinin araştırılmasını zorlaştırabilir.
Bu nedenle acil müdahale ve güvenlik açısından zorunlu değişiklikler dışında olay yeri mümkün olduğunca korunmalıdır.
Özellikle ciddi yaralanma veya ölümle sonuçlanan kazalarda olayın meydana geldiği alanın kontrolsüz biçimde değiştirilmemesi önemlidir.
6. İş Kazasına İlişkin Bilgiler ve Tanıklar Kayıt Altına Alınmalıdır
İş kazası araştırmasında yalnızca yaralanmanın kendisi değil, kazanın nasıl meydana geldiği de önemlidir.
Bu nedenle mümkün olduğunca;
- Kazanın tarihi ve saati,
- Kazanın meydana geldiği bölüm,
- Kazanın meydana geldiği iş,
- Kullanılan makine veya ekipman,
- Yaralanan çalışanın yaptığı iş,
- Olay sırasında bulunan çalışanlar,
- Tanıkların isimleri,
- Kullanılan kişisel koruyucu donanımlar,
- Çalışma ortamındaki koşullar,
- Hava, aydınlatma ve zemin koşulları gibi ilgili bilgiler,
- Kazaya neden olabilecek ekipman veya materyaller
kayıt altına alınmalıdır.
Fotoğraf ve diğer kayıtlar da olayın aydınlatılmasına yardımcı olabilir.
Ancak kişisel veriler ve sağlık verileri açısından ilgili mevzuata uygun hareket edilmesi gerekir.
7. İş Kazası SGK’ya Bildirilmelidir
İş kazası sonrasında en önemli yasal yükümlülüklerden biri SGK bildirimidir.
5510 sayılı Kanun kapsamındaki 4/a sigortalılar açısından işveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirmekle yükümlüdür. ÇSGB’nin güncel Sıkça Sorulan Sorular sayfasında da bu süre açıkça belirtilmektedir.
SGK da 4/a kapsamındaki çalışanların iş kazalarının işveren tarafından;
Kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya ise olayın olduğu tarihten sonraki üç iş günü içerisinde
bildirilmesi gerektiğini açıklamaktadır.
Bildirimler buradaki SGK sayfasından yapılmaktadır.
İş Kazası Bildirim Süresi Nasıl Hesaplanır?
SGK’nın verdiği örneğe göre:
- Pazartesi meydana gelen iş kazası için bildirim en geç Perşembe günü,
- Çarşamba meydana gelen iş kazası için bildirim en geç Pazartesi günü
yapılmalıdır.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, sürenin iş günü üzerinden hesaplanmasıdır.
8. İş Kazası SGK’ya Nasıl Bildirilir?
İş kazası bildirimi SGK’nın elektronik uygulaması üzerinden gerçekleştirilebilir.
SGK tarafından açıklanan yöntemlerden biri e-Sigorta İş Kazası ve Meslek Hastalığı E-Bildirim uygulamasıdır.
Bunun yanında SGK tarafından yayımlanan SGK-032 İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirim Formu da kullanılabilmektedir.
İşverenlerin güncel uygulama ve bildirim yöntemlerini SGK’nın resmi kaynaklarından kontrol etmeleri önemlidir.
9. İş Kazası Kayıt Altına Alınmalıdır
İş kazasının yalnızca SGK’ya bildirilmesi yeterli değildir.
İşverenin iş kazalarını kayıt altına alması ve kazanın nedenlerini araştırması gerekir.
ÇSGB’nin iş sağlığı ve güvenliği kaynaklarında iş kazalarının kayıt ve bildirimlerinin işverenin yükümlülükleri arasında olduğu açıkça belirtilmektedir.
Kayıtlar daha sonra;
- Kaza nedenlerinin belirlenmesi,
- Risklerin yeniden değerlendirilmesi,
- Önleyici tedbirlerin belirlenmesi,
- Eğitim ihtiyaçlarının tespit edilmesi,
- Benzer kazaların önlenmesi
açısından kullanılabilir.
10. İş Kazasının Kök Nedeni Araştırılmalıdır
İş kazası meydana geldikten sonra yalnızca “çalışan neden düştü?” veya “çalışan neden yaralandı?” sorusuna cevap aramak yeterli değildir.
Asıl amaç kazaya yol açan temel ve kök nedenleri ortaya çıkarmaktır.
Örneğin bir çalışan merdivenden düşmüşse yalnızca “çalışan dengesini kaybetti” sonucuna ulaşmak yeterli değildir.
Şu sorular da sorulmalıdır:
- Merdiven uygun muydu?
- Merdivenin bakımı yapılmış mıydı?
- Zemin kaygan mıydı?
- Çalışana uygun ekipman verilmiş miydi?
- Çalışan eğitim almış mıydı?
- İşin güvenli yapılması için prosedür var mıydı?
- Çalışma alanında yeterli aydınlatma var mıydı?
- İş organizasyonunda bir eksiklik var mıydı?
- Risk değerlendirmesinde bu tehlike belirlenmiş miydi?
- Daha önce benzer bir ramak kala yaşanmış mıydı?
Bu yaklaşım, kazayı yalnızca çalışanın davranışı üzerinden değerlendirmek yerine sistematik olarak incelemeyi sağlar.
11. Risk Değerlendirmesi Gözden Geçirilmelidir
İş kazası meydana geldikten sonra mevcut risk değerlendirmesinin yeniden değerlendirilmesi önemlidir.
Çünkü meydana gelen kaza, işyerindeki mevcut kontrol önlemlerinin yeterli olmadığını veya uygulamada eksiklik bulunduğunu gösterebilir.
Bu nedenle;
- Tehlikeler,
- Riskler,
- Mevcut kontrol önlemleri,
- İş ekipmanları,
- Çalışma yöntemleri,
- Eğitimler,
- Kişisel koruyucu donanımlar,
- İş organizasyonu
yeniden değerlendirilmelidir.
Gerekirse risk değerlendirmesi güncellenmeli ve yeni kontrol tedbirleri uygulanmalıdır.
12. Benzer Kazaların Tekrarını Önleyecek Tedbirler Alınmalıdır
İş kazası incelemesinin en önemli amacı suçlu bulmak değil, aynı veya benzer kazanın tekrar meydana gelmesini önlemektir.
ÇSGB’nin iş kazası bildirimleriyle ilgili güncel yaklaşımında da doğru yapılan bildirimin kazaların analiz edilmesine ve ileride benzer kazaların önlenmesi için tedbirler geliştirilmesine katkı sağladığı belirtilmektedir.
Alınabilecek önlemler kazanın niteliğine göre değişebilir.
Örneğin;
- Makine koruyucusu eklenmesi,
- Çalışma yönteminin değiştirilmesi,
- İş ekipmanının yenilenmesi,
- Periyodik kontrollerin yapılması,
- Eğitimlerin tekrarlanması,
- Kişisel koruyucu donanım kullanımının iyileştirilmesi,
- İşaretleme ve güvenlik levhalarının artırılması,
- Çalışma alanının düzenlenmesi,
- Acil durum prosedürlerinin güncellenmesi,
- Gözetim ve denetimin artırılması
gibi önlemler uygulanabilir.
13. İş Kazası Sonrasında İş Güvenliği Uzmanı Ne Yapmalı?
İş kazası sonrasında iş güvenliği uzmanının yapacağı çalışmalar kazanın niteliğine göre değişmekle birlikte genel olarak;
- Olay hakkında bilgi toplamak,
- Olay yerindeki tehlikeleri değerlendirmek,
- İşveren ve diğer ilgili kişilerle koordinasyon sağlamak,
- Kazanın nedenlerinin araştırılmasına katkı sağlamak,
- Mevcut riskleri değerlendirmek,
- Alınması gereken İSG tedbirlerini belirlemek,
- Gerekli düzeltici ve önleyici faaliyetleri önermek,
- Benzer kazaların tekrarını önlemek için tedbirleri takip etmek
önemli çalışma başlıklarıdır.
İşveren ise işyerinde gerekli iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmasını, uygulanmasını ve izlenmesini sağlamakla yükümlüdür.
14. İş Kazası Sonrasında İşyeri Hekiminin Rolü
İş kazası sonucunda yaralanan çalışanın sağlık durumunun değerlendirilmesi de sürecin önemli bir parçasıdır.
İşyeri hekiminin görevleri kapsamında iş kazaları sonrasında çalışanın işe uygunluğunun değerlendirilmesi ve gerekli sağlık süreçlerinin yürütülmesi önem taşır.
Özellikle ciddi yaralanmalar veya tekrarlanan iş kazaları söz konusu olduğunda çalışanın yaptığı işe uygunluğu ve çalışma koşulları yeniden değerlendirilmelidir.
ÇSGB’nin güncel açıklamalarında, birden fazla iş kazası geçiren çalışanlar gibi özel grupların uygun işe yerleştirilmesi için gerekli sağlık muayenelerinin işyeri hekiminin görevleri arasında olduğu belirtilmektedir.
İş Kazasından Sonra Çalışan Ne Yapmalı?
İş kazası geçiren çalışanın da bazı konulara dikkat etmesi önemlidir.
Çalışan;
- Kazayı işverene bildirmeli,
- Gerekli sağlık hizmetini almalı,
- Sağlık kuruluşuna kazanın iş kazası olduğunu belirtmeli,
- Kendisine verilen sağlık belgelerini ve raporları saklamalı,
- Kazayla ilgili önemli bilgileri mümkün olduğunca kayıt altında tutmalı,
- İşverenin kaza bildirimi sürecinin yürütülüp yürütülmediğini takip etmelidir.
Çalışanın sağlık durumuyla ilgili kararlar ise sağlık profesyonelleri tarafından verilmelidir.
İş Kazası Bildirilmezse Ne Olur?
İş kazasının yasal süresi içerisinde bildirilmemesi işveren açısından önemli sonuçlar doğurabilir.
SGK ve ÇSGB kaynaklarında, iş kazası bildirim yükümlülüğünün süresinde yerine getirilmemesi halinde idari yaptırımlar uygulanabileceği ve bazı durumlarda SGK tarafından karşılanan giderlerin işverene rücu edilebileceği belirtilmektedir.
Bu nedenle işverenlerin iş kazası bildirimi konusunda “önemsiz bir kaza” veya “küçük yaralanma” şeklinde değerlendirme yaparak bildirimi geciktirmemesi gerekir.
Bir olayın iş kazası niteliğinin değerlendirilmesi ayrıca ilgili mevzuat kapsamında yapılmalıdır.
İş Kazasından Sonra Risk Değerlendirmesi Ne Zaman Yenilenir?
İş kazası meydana gelmesi, işyerindeki risklerin ve mevcut önlemlerin yeniden değerlendirilmesi için önemli bir göstergedir.
Kaza sonrasında;
- Kazanın nedeni belirlenmeli,
- Tehlike ve riskler yeniden değerlendirilmelidir,
- Mevcut kontrol tedbirlerinin yeterliliği sorgulanmalıdır,
- Gerekli yeni tedbirler belirlenmelidir,
- Sorumlular ve tamamlanma tarihleri belirlenmelidir,
- Alınan tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığı takip edilmelidir.
Böylece iş kazası yalnızca geçmişte yaşanmış bir olay olarak kalmaz; işyerindeki İSG sisteminin geliştirilmesi için kullanılabilecek bir öğrenme aracına dönüşür.
İş Kazası Sonrası Yapılacaklar Kontrol Listesi
İş kazası sonrasında aşağıdaki kontrol listesi kullanılabilir:
| İşlem | Yapıldı mı? |
|---|---|
| Olay yeri güvenli hale getirildi mi? | ☐ |
| İlk yardım sağlandı mı? | ☐ |
| Gerekiyorsa 112 çağrıldı mı? | ☐ |
| Yaralı sağlık kuruluşuna sevk edildi mi? | ☐ |
| İşveren bilgilendirildi mi? | ☐ |
| İSG profesyonelleri bilgilendirildi mi? | ☐ |
| Olay yeri korundu mu? | ☐ |
| Tanıkların bilgileri alındı mı? | ☐ |
| Olayla ilgili kayıtlar oluşturuldu mu? | ☐ |
| İş kazası SGK’ya bildirildi mi? | ☐ |
| Gerekli kolluk bildirimi yapıldı mı? | ☐ |
| Kaza nedenleri araştırıldı mı? | ☐ |
| Kök neden analizi yapıldı mı? | ☐ |
| Risk değerlendirmesi gözden geçirildi mi? | ☐ |
| Düzeltici ve önleyici faaliyetler belirlendi mi? | ☐ |
| Alınan tedbirlerin uygulanması takip edildi mi? | ☐ |
| Benzer kazaların önlenmesi için çalışanlar bilgilendirildi mi? | ☐ |
İş Kazası Sonrası En Sık Yapılan Hatalar
İş kazası sonrasında yapılan bazı hatalar kazanın gerçek nedenlerinin ortaya çıkarılmasını zorlaştırabilir.
Kazayı Gizlemeye Çalışmak
İş kazasının küçük olduğu düşünülerek kayıt dışı bırakılması doğru değildir. İşverenin iş kazalarını kayıt ve bildirim yükümlülükleri bulunmaktadır.
Olay Yerini Hemen Değiştirmek
Kazaya neden olan ekipmanın, malzemenin veya çalışma ortamının hemen değiştirilmesi olayın araştırılmasını güçleştirebilir.
Sadece Çalışanı Suçlamak
“Kuralı ihlal etti ve kaza oldu” şeklindeki yaklaşım kazanın sistemsel nedenlerinin gözden kaçmasına neden olabilir.
Kök Nedeni Araştırmamak
Kazanın yalnızca görünen nedenini ortadan kaldırmak, benzer bir kazanın tekrar meydana gelmesine neden olabilir.
Risk Değerlendirmesini Güncellememek
Kazadan sonra aynı çalışma yöntemine hiçbir değişiklik yapmadan devam etmek önemli bir İSG eksikliği oluşturabilir.
İş Kazası Sonrası Süreç Neden Önemlidir?
İş kazası meydana geldikten sonra yapılması gereken işlemler yalnızca yasal bir prosedür olarak değerlendirilmemelidir.
Doğru yürütülen bir kaza sonrası süreç;
- Çalışanın sağlık ve güvenliğinin korunmasına,
- Kazanın gerçek nedenlerinin ortaya çıkarılmasına,
- İSG eksikliklerinin belirlenmesine,
- Risklerin azaltılmasına,
- Benzer kazaların önlenmesine,
- İşyerindeki güvenlik kültürünün geliştirilmesine
katkı sağlar.
ÇSGB’nin yaklaşımında da iş kazalarının doğru şekilde kayıt altına alınması ve analiz edilmesi, gelecekte benzer kazaların önlenmesine yönelik tedbirlerin geliştirilmesi açısından önem taşımaktadır.
Sonuç: İş Kazasından Sonra Ne Yapmalı?
İş kazasından sonra ne yapmalı? sorusunun cevabı birkaç işlemle sınırlı değildir. Öncelikle olay yerinin güvenliği sağlanmalı, kazazedeye uygun ilk yardım yapılmalı ve gerekli sağlık müdahalesi gerçekleştirilmelidir. Ardından olay işverene bildirilmeli, olay yeri ve kazaya ilişkin bilgiler korunarak kayıt altına alınmalıdır.
İşveren açısından ise iş kazasının ilgili mercilere zamanında bildirilmesi, kazanın nedenlerinin araştırılması ve benzer olayların tekrarını önleyecek tedbirlerin uygulanması gerekir.
4/a kapsamındaki çalışanlar açısından işverenin SGK’ya iş kazası bildirimi kazadan sonraki üç iş günü içinde, kolluk kuvvetlerine bildirim ise derhal yapılmalıdır.
Unutulmamalıdır ki iş kazası sonrası yapılacak en önemli çalışma yalnızca “ne oldu?” sorusuna cevap vermek değil, “bu kazanın tekrar yaşanmaması için ne değiştirmeliyiz?” sorusuna somut bir cevap bulmaktır.
Resmî Kaynaklar
Bu içerik hazırlanırken Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile Sosyal Güvenlik Kurumu’nun iş kazaları, iş sağlığı ve güvenliği, ilk yardım ve iş kazası bildirimlerine ilişkin güncel kaynaklarından yararlanılmıştır.